صدای پول- نشست «فرصتها و راهبردهای توسعه مشترک ایران و چین در حوزه مدیریت منابع آب» با تاکید بر ضرورت اصلاح ساختار حکمرانی آب در ایران، افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی، تقویت نقش مردم و استفاده از تجربیات مدیریتی چین برگزار شد؛ کارشناسان حاضر در این نشست معتقد بودند بحران آب در ایران بیش از آنکه ناشی از ناتوانی در اجرا باشد، به ضعف سیاستگذاری، تعدد نهادهای تصمیمگیر و نبود نگاه یکپارچه به آب، انرژی، غذا و صنعت بازمیگردد.
به گزارش خبرنگار صدای پول،شهره صدری، پژوهشگر حوزه آب، در این نشست با اشاره به تجربه چین اظهار کرد: برای استفاده از الگوی این کشور، ابتدا باید ساختار حکمرانی آب را شناخت. در ایران دستگاهها و وزارتخانههای متعددی درباره آب تصمیم میگیرند، اما یک حکمرانی واحد وجود ندارد و تغییر دولتها نیز گاه به تغییر سیاستهای این حوزه منجر میشود.
وی افزود: این مسئله در شرایطی رخ میدهد که برنامههای توسعه کشور پنجساله هستند، اما دولتها چهار سال فعالیت میکنند و همین تفاوت زمانی میتواند اجرای سیاستهای بلندمدت را با مشکل مواجه کند. از سوی دیگر، تصمیمات حوزه آب ممکن است تحت تأثیر مداخلات سیاسی و عملکرد دستگاههای مختلف قرار گیرد.
صدری یکی از نمونههای این مداخلات را موضوع حفر و بهرهبرداری از چاهها عنوان کرد و گفت: در ایران نمایندگان مجلس در این حوزه نفوذ قابل توجهی دارند و برای دریافت مجوز حفر چاه فشار وارد میشود، در حالی که چنین شرایطی در چین وجود ندارد.
این پژوهشگر حوزه آب، اصلاح ساختار سیاسی و مدیریتی را نیازمند آسیبشناسی جدی دانست و اظهار کرد: تجربه طرح احیا و تعادلبخشی آبهای زیرزمینی نشان داد که حتی طرحهای مهم نیز در صورت نبود پشتیبانی پایدار، ممکن است به حاشیه بروند؛ چراکه بودجه این طرح در مقطعی به صفر رسید و عملا کنار گذاشته شد.
وی همچنین بر ضرورت مشارکت جامعه در مدیریت منابع آب تاکید کرد و گفت: در ایران هنوز نقش مردم در حکمرانی آب بهطور مشخص تعریف نشده است. تجربه پروژه احیای دریاچه ارومیه نیز نشان داد که میان دولت و مردم ارتباط کافی در این زمینه وجود نداشته است.
صدری با اشاره به تجربه چین ادامه داد: در این کشور مدیریت منابع آب تا سطوح پایین جامعه امتداد پیدا کرده و مسئولان محلی و روسای روستاها نیز در قبال عملکرد خود در حوزه آب ارزیابی و پاسخگو میشوند. بنابراین اگر قرار است مردم در حکمرانی آب مشارکت کنند، باید آموزش و مسئولیتپذیری آنها نیز همزمان مورد توجه قرار گیرد.
وی همچنین به برخی سیاستهای عمومی چین در زمینه حفاظت از منابع طبیعی اشاره کرد و گفت: بر اساس قانون این کشور، افراد بالای ۱۱ سال موظف به کاشت سه درخت هستند؛ اقدامی که علاوه بر مقابله با فرسایش خاک، به افزایش جذب آب کمک میکند. به گفته او، در ایران هنوز گفتمان مشترک و موثری میان مردم و دولت درباره مدیریت منابع آب شکل نگرفته است.
در بخش دیگری از این نشست، حمید کاردان مقدم، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، با تاکید بر پیچیدگی و درهمتنیدگی نظام منابع آب، بر ضرورت توجه به پدافند غیرعامل در این حوزه تاکید کرد و گفت: در ایران به این موضوع به اندازه کافی پرداخته نشده است؛ بهعنوان نمونه، آسیب دیدن یک تصفیهخانه میتواند کل شبکه آبرسانی را با اختلال مواجه کند.
وی در ادامه به الگوی مصرف جهانی آب اشاره کرد و گفت: در جهان حدود ۷۰ درصد آب در کشاورزی، ۲۲ درصد در صنعت و ۸ درصد در بخش شرب مصرف میشود. در ایران سهم مصرف آب شرب با این الگو همخوانی دارد، اما توازن میان مصرف آب در کشاورزی و صنعت بههم خورده است.
کاردان مقدم با اشاره به مصرف سالانه حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی اظهار کرد: بخش قابل توجهی از این منابع برای تولید گندم مصرف میشود، در حالی که حدود ۲۰ درصد محصول در مزرعه و ۲۰ درصد دیگر در فرآیند حملونقل از بین میرود. به این ترتیب، بخش قابل توجهی از آبی که برای تولید محصول مصرف شده، عملاً بدون دستیابی به محصول نهایی هدر میرود.
وی افزود: در حالی که جهان به سمت افزایش بهرهوری حرکت کرده است، تولید گندم در ایران همچنان با عملکرد حدود پنج تن در هکتار دنبال میشود و بهبود تجهیزات و فرآیندهای تولید و جمعآوری محصولات کشاورزی میتواند بخش مهمی از اتلاف منابع را کاهش دهد.
عضو هیات علمی موسسه تحقیقات آب همچنین نسبت به تقلیل مسئله آب به موضوعاتی مانند کمبود آب و تغییر اقلیم هشدار داد و گفت: طرح این مسائل نباید موجب شود از حل ریشهای مشکلات مدیریت آب غافل شویم. در جهان، آب و محیط زیست در یک چارچوب مشترک دیده میشوند، اما در ایران همچنان مشخص نیست تصمیمگیر نهایی در این حوزه چه نهادی است.
وی با بیان اینکه حوزههای مختلف کشور به آب وابستهاند، افزود: با وجود ارتباط مستقیم همه بخشها با منابع آب، سازوکار مشخصی برای تصمیمگیری مشترک میان همه ذینفعان و تصمیمگیران اصلی وجود ندارد و لازم است یک شورای کارشناسی با حضور همه بخشهای مرتبط شکل بگیرد.
کاردان مقدم با اشاره به تفاوتهای جغرافیایی و اقلیمی ایران و چین گفت: نمیتوان تجربه چین را بدون توجه به تفاوتهای دو کشور عینا اجرا کرد، اما میتوان از تجربیات مدیریتی این کشور برای شناخت چالشها و طراحی راهکارهای متناسب با شرایط ایران استفاده کرد. در این مسیر، حمایت از بخش خصوصی نیز باید از سطح شعار فراتر رفته و به اقدام عملی تبدیل شود.
وی تاکید کرد: مسئله اصلی ایران در حوزه آب، نبود توان اجرایی نیست، بلکه نحوه تعریف مسئله و شیوه بهرهبرداری از منابع است. سیاستگذاریهای کوتاهمدت نیز یکی از موانع اصلی مدیریت پایدار منابع به شمار میرود و تا زمانی که پیوند میان آب، انرژی، غذا و صنعت بهعنوان یک زنجیره واحد دیده نشود، حل بحران آب امکانپذیر نخواهد بود.
در ادامه این نشست، سروش مقصودی، کارشناس منابع آب، با اشاره به پیشینه تاریخی مهندسی آب در ایران گفت: ایرانیان از بیش از دو هزار سال پیش با احداث قنات، یکی از پیشرفتهترین روشهای انتقال آب را ابداع کردهاند.
وی با بیان اینکه برخی قناتهای ایران از جمله در گناباد و یزد دهها کیلومتر طول دارند، اظهار کرد: این سازهها با وجود امکانات محدود آن دوران، بر پایه محاسبات دقیق مهندسی طراحی شدهاند و آب را تنها با استفاده از نیروی جاذبه از اعماق زمین به سطح منتقل میکنند.
مقصودی همچنین یادآور شد که قناتها در دوره حمله مغول علاوه بر تأمین آب، بهعنوان پناهگاه مردم و محل نگهداری غلات نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
وی تأکید کرد همانگونه که در گذشته اجرای پروژههای بزرگ آبی با مشارکت مردم انجام میشد، امروز نیز حل بحران آب بدون همراهی جامعه و مشارکت عمومی امکانپذیر نخواهد بود.
این کارشناس منابع آب با اشاره به تجربه چین در مدیریت منابع آب افزود: تعدد نهادهای تصمیمگیر در حوزه آب تنها مختص ایران نیست و در چین نیز میان بخشهای مختلف از جمله صنعت و کشاورزی چالشهایی وجود دارد، اما هماهنگی میان دستگاهها نقش مهمی در مدیریت این اختلافات ایفا میکند.
حسینعلی آجری، رئیس فدراسیون صنعت آب، نیز در این نشست با اشاره به کاهش شدید ذخایر آب زیرزمینی کشور گفت: از حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب ذخایر آب زیرزمینی که طی هزاران سال شکل گرفته، اکنون تنها حدود ۹۳ میلیارد مترمکعب باقی مانده و بخش قابل توجهی از این منابع بر اثر برداشتهای بیرویه از دست رفته است.
وی استفاده از آبهای نامتعارف و بازچرخانی فاضلاب را بهترین گزینه برای تأمین آب مورد نیاز صنایع دانست و افزود: هزینه شیرینسازی آب دریا برای هر مترمکعب بین ۲ تا ۵ یورو برآورد میشود.
آجری با اشاره به تفاوت ماهیت مصرف آب با برق و گاز تصریح کرد: صرفهجویی در مصرف برق میتواند آثار سراسری داشته باشد، اما مدیریت مصرف آب عمدتاً ماهیتی منطقهای دارد و کاهش مصرف در یک استان الزاماً مشکل استان دیگر را برطرف نمیکند.
وی بر ضرورت تصمیمگیری منطقهمحور در حوزه آب تأکید کرد و پیشنهاد داد ایران و چین با ایجاد یک دبیرخانه دائمی، همکاریهای مشترک خود را در این حوزه توسعه داده و پروژههای مشترک آزمایشی تعریف کنند.
رئیس فدراسیون صنعت آب همچنین عبور از بحران آب را نیازمند سرمایهگذاری مالی، تقویت سرمایه انسانی و تغییر نگرش سنتی به مدیریت منابع آب دانست.
در بخش دیگری از این نشست، سروش محصولی، کارشناس حوزه آب، با اشاره به منطقه خشک تورفان در چین گفت: سیستم سنتی انتقال آب در این منطقه که با نام «کاریز» شناخته میشود، برگرفته از دانش مهندسی ایرانیان است و گفته میشود این فناوری در دوران مغول توسط یکی از کارشناسان ایرانی به این منطقه منتقل شده است.
وی افزود: منطقه تورفان امروز علاوه بر برخورداری از این میراث مهندسی، به یکی از مقاصد گردشگری چین نیز تبدیل شده است.
محصولی در پایان با تأکید بر اینکه حل بحران آب تنها با مقصر دانستن مسئولان امکانپذیر نیست، اظهار کرد: طی سالهای گذشته طرحهای متعددی برای مدیریت منابع آب از جمله پروژههای انتقال آب میان حوضهای مطرح شده، اما موفقیت این طرحها نیازمند نگاه کارشناسی، مشارکت عمومی و برنامهریزی بلندمدت است. گزارشگر: نسیبه نجفی
